Tại sao Chúa Giêsu lại đến?

Lời người dịch: Dưới đây là bản dịch của bài thuyết giáo của Đức Giám mục Basil (Essey) trong lễ tang vào 12.2023. Xem video gốc tại đây. Bản dịch đã được hiệu đính và chú thích cho phù hợp với văn viết.

---

Nhân danh Cha, và Con, và Thánh Thần. Amen.

Thưa anh chị em Kitô giáo, tối nay chúng ta đến đây vì hai lý do, đầu tiên là để cầu nguyện cho linh hồn của nữ phụng sự Chúa - Cassiane, người đã sống thọ hơn cả lời hứa trong Kinh Thánh "trong ngoài bảy chục" (Thánh Vịnh 90:10), và vì điều đó, chúng ta cảm tạ Chúa. Lý do thứ hai là để chúng ta suy ngẫm nghiêm túc lại về cuộc sống của chính mình. Những ai theo Chính thống giáo chắc hẳn đã từng tham dự nghi lễ và nghe thánh ca này nhiều lần trước đây. Và với những ai lần đầu tham dự tang lễ của một tín hữu Chính thống giáo, anh chị em sẽ nhận thấy sự khác biệt rõ rệt trong cách Chính thống giáo tiếp cận cái chết: chúng ta không đến đây để ăn mừng, mà là để khóc thương!

Phần lớn của nghi lễ Đám Tang được biên soạn bởi Thánh Gioan thành Damascus, một trong những nhà sáng tác thánh ca vĩ đại nhất của chúng ta, sinh ra vào quý cuối của thế kỷ thứ 7 và an nghỉ vào giữa thế kỷ thứ 8. Ông là một chàng trai cực kỳ tài giỏi và làm việc trong triều đại Umayyad ở Damascus sau khi Syria bị chiếm bởi người Hồi giáo vào đầu thế kỷ thứ 6. Nhờ vào kiến thức của mình, ông được giữ lại chức vụ mà cha ông trước đây đã đảm nhiệm. Sau này, ông từ giã sự nghiệp vẻ vang trong chính quyền và rút lui về tu viện Mar Saba, nằm rất gần làng Bethlehem ở Palestine. (Tu viện Mar Saba vẫn tồn tại, và các tu sĩ Chính thống giáo vẫn ở đó từ những ngày đầu tiên cho đến tận ngày nay). Và ở đó, ông sống như một tu sĩ khiêm nhường.

Do Cha trưởng tu viện đã biết ông trước khi ông đến, Cha trưởng đã tận dụng mọi cơ hội để dạy cho Gioan (Thánh Gioan đối với chúng ta) bài học đầu tiên mà bất cứ tu sĩ hay nữ tu nào cũng phải học: sự khiêm nhường. Vì thế, ông - một người được tôn vinh bởi chính quyền - đã được phân công việc lau dọn nhà vệ sinh (và các anh chị em có thể tưởng tượng được một nhà vệ sinh hồi ấy như thế nào). Hơn nữa, ông bị cấm không được viết. Khi ấy, ông đã là một nhà thần học lỗi lạc đã viết rất nhiều luận thuyết bảo vệ các icon (ảnh thánh) và một tuyển tập hoàn chỉnh về các giáo điều của Chính thống giáo, và Cha trưởng đã cấm ông viết bất cứ từ nào để dạy cho ông đức tính vâng lời và khiêm nhường¹. Vậy làm thế nào ông biên soạn được nghi lễ này cho chúng ta?

Chuyện kể rằng, một chàng trai trẻ đến tu viện và trở thành tu sĩ. Khi nhận được tin người anh của mình đã mất, người tu sĩ trẻ này không thể nguôi ngoai được nỗi buồn, và nài xin Thánh Gioan Damascus, "Xin hãy viết bất cứ điều gì, hãy viết bất cứ điều gì để an ủi tôi, những lời ấp ủ hy vọng, những lời linh hứng. Bất cứ điều gì!" Thánh Gioan trả lời, "Tôi không thể, tôi đang dưới sự vâng lời." Và vì vậy, người tu sĩ trẻ đến gặp Cha trưởng và van xin ông chúc phúc cho Thánh Gioan để viết những lời an ủi. Sau đó, Thánh Gioan đã viết cho chúng ta bài kinh tuyệt vời này, đây là một sự suy ngẫm về sự chết.

Như tôi đã đề cập, chúng ta không ở đây để ăn mừng - đây không phải là lễ mừng của sự sống, mà là dịp để khóc than, theo như lời của Thánh Gioan Damascus, về cái chết của một người phụ nữ đẹp tuyệt vời. Đúng là bà ấy đã sống đến năm 90 tuổi, nhưng đây không phải là ý của Chúa. Cái chết là trái lại với ý Chúa! Thật là ngớ ngẩn khi ta cố gắng an ủi những người đang than khóc bằng cách nói đó là ý của Chúa. Hỡi anh chị em, đó là một lời dối trá! Đừng tin điều đó! Chúa đã tạo ra chúng ta để chúng ta sống đời đời, và khi chúng ta phạm tội, chúng ta phải chịu hậu quả của tội lỗi đó, và lương bổng của tội lỗi chính là cái chết (Rm 6:23)! Vì vậy, cái chết là trái lại ý của Chúa. Chúng ta gọi Ngài là Đấng ban sự sống, chứ không phải Đấng mang lại cái chết. Ngày lễ lớn nhất của chúng ta là khi chúng ta hát rằng: "Chúa Kitô đã chà đạp cái chết."

Bài thánh ca cao trào trong nghi lễ đám tang của Thánh Gioan Damascus là bài thứ tám, bài cuối cùng trong số tám bài thánh ca mà ông đã viết. Mỗi bài theo một trong tám giọng điệu, với bài cuối cùng là cao trào của chuỗi thánh ca. Tôi đã hát nó, nhưng tôi sẽ đọc lại để bạn có thể thấy nghi lễ tang lễ nghĩa là gì.

Bài thánh ca được tạm dịch như sau:²

Khóc đi, và hãy than khóc trong nước mắt khi tôi thấu hiểu về sự chết, và thấy trong nấm mồ yên giấc một vẻ đẹp từng được tạo hình theo hình ảnh của Chúa, nhưng giờ đây trở nên biến dạng, tầm thường, và không còn chút ân sủng nào. Ôi, thật kỳ lạ thay; điều bí ẩn gì đây đã xảy đến với con người chúng ta? Tại sao chúng ta lại bị giao phó cho sự hư nát? Và tại sao lại phải kết duyên với sự chết? Quả thật, như đã được viết, những điều này xảy ra theo ý của Chúa, Đấng ban cho người ra đi sự yên nghỉ.

Ông ấy không hề đề cập gì về việc ăn mừng của sự sống, hay những câu câu chuyện cười đùa. Ông ấy nói rằng "Khóc đi, và hãy than khóc trong nước mắt khi tôi thấu hiểu về sự chết." Đó là một bi kịch. Cho dù là một đứa trẻ chết yểu, có lẽ là từ trong bụng mẹ, hay một bà cụ 90 tuổi, hay Henry Kissinger 100 tuổi, thì nó vẫn là một bi kịch. Và chúng ta khóc và than khóc khi chứng kiến và trải nghiệm cái chết, tại sao lại như vậy?

Thánh Gioan tiếp tục và nói với chúng ta rằng "và thấy trong nấm mồ yên giấc một vẻ đẹp từng được tạo hình theo hình ảnh của Chúa, nhưng giờ đây trở nên biến dạng, tầm thường, và không còn chút ân sủng nào." Đó là một bi kịch, đó không phải là lý do mà chúng ta được tạo ra. Chúng ta được tạo ra từ đất bởi chính bàn tay của Con Chúa - sự hiện hữu của Ngài trước khi nhập thể. Con Đức Chúa đã bẩn ngón tay của Ngài để Ngài có thể tạo ra Adam, và lấy ông ấy ra từ đất, và bây giờ cái chết lại đưa ông ấy quay trở lại với bụi đất, thật là một sự xúc phạm đến Chúa! Và Chúa đã thổi hơi thở của Ngài vào lỗ mũi của Adam, đó là thứ khiến chúng ta có được sự sống. Thánh Joseph the Hesychast, đã nhắc nhở các môn đồ của mình, những tu sĩ đến sống và học hỏi từ ông, rằng "các cha không biết sao rằng các cha chính là hơi thở của Chúa hay sao?" Bây giờ hãy đối mặt với điều này và các anh chị em sẽ thấy tại sao chúng ta lại khóc lóc và than thở và gọi đây là một bi kịch. Chúng ta được tạo ra cho mục đích cao cả hơn như thế này, và chúng ta đã đi chệch mục đích đó. Chúng ta phạm phải tội lỗi, và chính vì tội lỗi nên cái chết đã đến với thế gian này. Và không chỉ đến với chúng ta, những loài động vật tội nghiệp cũng phải chịu đựng cái chết, thực vật cũng phải chịu đựng cái chết; tất là bởi vì tội lỗi của chúng ta! Nhưng ý Chúa không thể bị cản trở.

Vâng, Chúa đã bị xúc phạm. Lũ quỷ đã làm điều tồi tệ nhất mà chúng có thể làm, đó là tước đoạt một đứa Con Đức Chúa và hủy hoại nó. Anh chị nghĩ tụi quỷ yêu mến gì chúng ta hay sao? Và đó là lý do tại sao chúng muốn kéo anh chị xuống địa ngục ư? Không! Chúng không một tý quan tâm gì đến các anh chị và tôi. Chúng muốn chúng ta xuống địa ngục để chúng có thể xúc phạm đến Chúa, và tiếp tục cuộc nổi loạn chống lại Ngài. Chúng sẽ nói rằng "Thưa Chúa, Ngài đã mang họ ra khỏi đất, và hãy nhìn xem tội lỗi đã làm gì với họ! Ngài tạo ra loài người từ bụi đất, và tôi sẽ gửi trả họ về lại với bụi đất!"

Ý Chúa là muốn chúng ta được sống mãi mãi, không đơn giản là được sống trong vương quốc của Ngài, trong những lâu đài mà Ngài đã chuẩn bị cho tất cả những ai yêu mến Ngài, mà còn là được "thông phần bản tính Chúa" (2 Pr 1:4). Chính bản tính của Chúa là điều đang chờ đợi chúng ta trong cuộc sống này, chứ không phải ở kiếp sau.

Chúa của chúng ta đã giải quyết đống hỗn độn mà chúng ta đã gây ra, và Ngài đã gửi Con một duy nhất của mình. Ngài không gửi một người trong số nhiều người con, hay là người con quý nhất trong số nhiều người con của Ngài, mà là Ngài đã gửi chính Con duy nhất của Ngài để đánh bại cái chết, và đó là lý do Chúa đến.

Anh chị hay xem trên truyền hình đưa ra nhiều lý do về việc tại sao Đức Giêsu Kitô đến trần gian. Tôi đoán rằng sự Nhập Thể của Chúa có nhiều ý nghĩa, nhưng tôi nghĩ lý do quan trọng nhất là để đánh bại sự chết, và để chúng ta không còn là nô lệ của cái chết nữa!

Quỷ Satan chắc hẳn đã khoái chí khi nhìn thấy Con Đức Chúa nhập thể trong thân xác yếu đuối của loài người. Hắn ta nói với Đức Chúa Cha: "Ngay cả Con của Người, ta cũng có thể hạ bệ. Hãy nhìn đây! Ta sẽ xúi giục một trong mười hai môn đồ, không chỉ phản bội Đức Giêsu mà còn bán đứng Ngài. Ta sẽ cho người đứng đầu của các Tông Đồ bỏ chạy và trốn tránh, thậm chí còn chối rằng không biết đến Chúa. Ta sẽ chiến thắng," Satan chắc chắn như vậy, và có vẻ như hắn đã thành công.

Họ (người Do Thái) đánh đập Con Đức Chúa một cách dã man, khạc nhổ vào Người (Mt 27:30). Anh chị em thử tưởng tượng xem, họ khạc nhổ vào mặt của Đấng đã tạo ra họ, Đấng đã nuôi dưỡng tổ tiên họ qua hoang mạc Sinai, Đấng đã dẫn họ ra khỏi cảnh nô lệ Ai Cập đến Miền Đất Hứa. Vậy mà họ lại đối xử với Ngài tệ bạc như thế! Tất cả những hành động đó đều nhằm xúc phạm đến Chúa, và quỷ Satan, từ xưa đến nay, vẫn không ngừng cuộc nổi loạn chống lại Ngài. Khi Chúa Giêsu Cứu Thế nhân lành của chúng ta dang đôi tay lên trên cây thập tự, và máu túa ra từ những bàn tay ấy - đôi bàn tay đã tạo ra chúng ta, đã tạo nên thế giới này, vạn vật hữu hình và vô hình đều do Ngài làm nên, như lời tuyên tín Kinh: "bởi Con Chúa." Máu chảy từ tay Ngài, trán Ngài, hông Ngài, bàn chân Ngài. Và dường như chúng ta có thể nghe thấy tiếng reo hò hét chiến thắng ở địa ngục: "Chúng ta đã thắng được Chúa!" Và rồi, khi Ngài thở hơi thở cuối cùng và thốt ra những lời: "Thế là đã hoàn tất!" (Ga 19:30) - Ôi tình thương cao cả, những lời tuyệt vời!

Tiếng ăn mừng bắt đầu rộn lên ở địa ngục, nhưng chỉ kéo dài được một lúc. Bởi vì khi chúng bắt lấy linh hồn của Con Đức Chúa, Đấng Ban Sự Sống, Đấng Tạo Hóa muôn vật hữu hình và vô hình, chúng không thể giam cầm được Ngài! Hãy nhìn vào ảnh thánh của Sự Phục Sinh, Ngài đã chà đạp lên cái chết, đạp đổ cánh cửa địa ngục, bẻ gãy khóa và gọi tất cả những người trong hầm mộ chờ đợi Ngài đến, bắt đầu từ tổ phụ Adam và tổ mẫu Eva. Thánh Gioan Tẩy Rửa đã có mặt ở đó sau khi bị chặt đầu, và ông đã giảng cho những người ở địa ngục để chuẩn bị cho sự xuất hiện của Con Đức Chúa, giống như ông đã làm trên thế gian này. Đấng Cứu Rỗi của chúng ta đã dẫn họ ra trong sự chiến thắng, và để Satan bị trói buộc.

Anh chị em biết đấy, Giáo hội chúng ta có một bài thánh ca đẹp nhất và mạnh mẽ nhất, được hát vào lễ Thứ Bảy Tuần Thánh trong Phụng vụ của Thánh Basil. Chúng ta hát: "Địa ngục la hét đau đớn khi nó giam giữ linh hồn của Đức Giêsu. Nó la hét đau đớn rằng: Ta tưởng ta bắt được một người phàm, hóa ra lại là Chúa. Ta tưởng ta giam giữ được đất, hóa ra lại là Thiên Đàng. Địa ngục la hét đau đớn."³

Trong một bài giảng hùng hồn dành cho thứ Sáu Tuần Thánh - ngày chúng ta tưởng nhớ cái chết và sự bước xuống địa ngục của Đấng Cứu Độ, Thánh Epiphanius đã sử dụng ngôn ngữ cực kỳ sinh động. Ông nói rằng địa ngục đã phải "mửa ra" Đấng Kitô vì nó không thể giam giữ được Chúa. Sự hiện diện của Đấng Kitô khiến địa ngục "phát bệnh" bởi địa ngục là nơi tối tăm, còn Đấng Kitô là ánh sáng. Địa ngục là hiện thân của cái ác, còn Đấng Kitô là hiện thân của lòng tốt thuần khiết, nên địa ngục rên la sầu não.⁴

Chúng ta không biết ngày giờ chính xác, như trong Thánh Thư gửi tín hữu Thêxalônica, về sự tái lâm của Đấng Cứu Độ của chúng ta. Ngài sẽ đến với danh nghĩa là Đấng Phán Xét, không phải là một em bé hồng hào đáng yêu nằm trong hang đá, mà là một Đức Chúa-Người quyền năng. Ngài sẽ đến để phán xét kẻ sống lẫn kẻ chết, và vương quốc của Ngài sẽ tồn tại đến đời đời. Ngài sẽ đến để phán xét chúng ta! Đó là lý do tại sao đêm nay chúng ta cầu nguyện cho bà Leigh. Cuộc sống của bà ấy chưa kết thúc, và có lẽ từ đây bà ấy cần những lời cầu nguyện của chúng ta hơn cả khi đang còn sống. Trước đây, chúng ta cầu nguyện cho sức khỏe của bà ấy, thứ mà giờ đây đã không còn. Và bây giờ, chúng ta cầu nguyện để bà ấy có đủ can đảm vào ngày vĩ đại và cuối cùng đó, khi bà trỗi dậy lên từ chính ngôi mộ mà chúng ta sẽ "gieo" bà ấy vào ngày mai. Bà sẽ sống lại, cũng như tất cả chúng ta, ngay cả những người không tin vào Đấng Kitô (ngày Phán Xét sẽ là một bất ngờ cực kỳ lớn đối với họ). Tất cả chúng ta sẽ trỗi dậy lại, cả thân thể và linh hồn. Linh hồn đã rời khỏi thân thể giờ đây sẽ được đoàn tụ lại với thân thể vào ngày vĩ đại và cuối cùng đó.

Quỷ Satan đã bị ngăn cản bởi cái chết và sự Phục Sinh sáng danh của Đấng Cứu Độ. Và Chúa Giêsu yêu mến của chúng ta đã làm tất cả những điều đó cho bà Leigh. Mỗi người chúng ta đều có thể nói điều đó, thay bằng tên của chính mình - Ngài cũng đã làm điều đó vì Basil! Khi Ngài bị treo trên thập tự giá, Ngài đã nghĩ đến "Ta đang làm điều này vì Catherine." Tất cả chúng ta đều có thể nói như vậy bởi vì đó là sự thật. Vì vậy, trong khi chúng ta khóc than cho bi kịch của cái chết, chúng ta có niềm hy vọng bất diệt, và không chỉ là hy vọng, mà là kiến thức và niềm tin chắc chắn về sự phục sinh của những người đã an nghỉ trong Đấng Kitô.

Vào cuối buổi lễ, khi tiễn đưa bà Leigh với nụ hôn cuối cùng, bạn sẽ thấy bà Leigh đang cầm trên tay một epitrachelion. Đây là một truyền thống đáng để kính nể, khi mẹ của một linh mục qua đời (không phải cha, và điều này khiến cha tôi buồn nhưng lại khiến mẹ tôi vui mừng), bà ấy sẽ được chôn cất cùng với epitrachelion - phẩm phục tượng trưng cho chức linh mục (phó tế không được mặc). Phẩm phục này được trao khi một người trở thành linh mục, và họ không thể cử hành bất cứ lễ nghi hay cầu nguyện trong nhà thờ nếu không mặc nó.

Khi bà Leigh sống lại vào ngày vĩ đại và cuối cùng đó, bà sẽ sống lại với phẩm phục này cầm trên tay, vì nó nằm trong tay và cùng bà xuống mộ. Khi đến lượt bà Leigh đứng trước Ngai phán xét của Đấng Kitô, bà ấy sẽ có một lý lẽ vững chắc - điều mà tất cả chúng ta đều cầu nguyện: "Con đã hiến dâng một người con cho Giáo hội của Ngài." Bà ấy đã noi gương Đức Mẹ Maria, người đã hiến dâng con trai của mình. Bà Leigh sẽ có sự can đảm phi thường vào ngày vĩ đại và cuối cùng đó, không chỉ vì những bà làm khi còn sống (Điều đó sẽ ỏn thôi, vì chúng ta đều có việc tốt và không tốt), mà còn vì bà đã hiến dâng một người con cho Giáo hội.

Xin Chúa ban cho bà Leigh, trong khoảng thời gian từ giờ đến khi Đấng Cứu Độ tái lâm, một sự an nghỉ xứng đáng. Không phải là ngủ! Vì linh hồn không hề ngủ, mà là sống ở trong Đấng Kitô. Nhưng đó là sự an nghỉ cho đến ngày vĩ đại và cuối cùng đó, và ngày đó đang đến gần. Nó gần hơn hôm nay so với ngày hôm qua, và sẽ gần hơn ngày mai so với hôm nay. Khi đó, bà ấy cùng với tất cả những người đã an nghỉ trước ta sẽ trỗi dậy lại, và chúng ta được sum họp cùng họ quanh Ngai sáng danh của Đức Giêsu yêu mến của chúng ta, chúng ta sẽ hát vang. Thật là một ngày vinh quang! Khi đó, chúng ta mới có thể thực sự ăn mừng sự sống, khi đó chúng ta mới có thể thực sự hạnh phúc, và đó là lúc chúng ta sẽ tận mắt chứng kiến sự xúc phạm của Satan đến Chúa đã bị chà đạp lên bởi chính sự Phục Sinh của Đấng Cứu Độ.

Còn ngày lễ nào lớn hơn lễ Phục Sinh của Đấng Kitô? Ngày đó thậm chí còn không được đánh số thứ tự trong 12 ngày lễ quan trọng của Giáo hội, bởi vì nó quan trọng hơn tất cả những ngày lễ đó cộng lại. Lời chào nào khác mà chúng ta nói trong 40 ngày liên tục? Chúng ta không nói "xin chào", chúng ta không trả lời điện thoại "vâng". Trong 40 ngày, mọi lời chào trực tiếp, qua điện thoại, qua thư đều là: "Chúa Kitô đã trỗi dậy!"

Đức Cha Josiah và tôi, theo truyền thống, đã đến tu viện Thánh Gioan Tẩy Rửa ngay sau lễ đám cưới, và chúng tôi luôn đi bộ đến nghĩa trang của một ngôi làng nhỏ, nơi những người không theo Chính thống giáo được chôn cất vì phần lớn dân làng theo Anh giáo. Tuy nhiên, cũng có một số người Chính thống giáo được chôn cất ở đó vì họ mong muốn được gần tu viện khi qua đời. Chúng tôi thấy một điều rất đơn giản nhưng cũng rất tuyệt vời và mạnh mẽ, đến từ những người mà chúng tôi biết. Chúng tôi nhìn vào bia mộ của họ, được làm bằng đá hoa cương trắng đơn giản, hình tròn ở đỉnh. Một bia mộ có khắc tên người đàn ông, ngày sinh và ngày mất, và khắc thêm một câu duy nhất: "Đấng Kitô đã trỗi dậy!" Cách đó vài con đường là bia mộ của vợ ông. Dĩ nhiên bà ấy qua đời không cùng lúc với ông. Bia mộ của bà cũng đơn giản như vậy, khắc tên, ngày sinh, ngày mất và dòng chữ "Thật vậy, Ngài đã trỗi dậy". Ôi, ngay cả khi chết, họ vẫn loan báo sức mạnh của sự Phục Sinh, một người loan báo, người kia khẳng định!

Anh chị em thân mến, chúng ta là người của sự Phục Sinh, nhưng chúng ta cần phải tỉnh táo trong cuộc sống trần thế này. Buổi lễ tang này là để giúp chúng ta tỉnh táo. Cái chết đang đến. Cái chết là điều tồi tệ, đó là thời điểm những người thương yêu chúng ta sẽ khóc than và chúng ta không thể làm gì được. Nó sắp đến, hãy học hỏi từ điều này và giữ cho niềm hy vọng vào Đấng Cứu Độ yêu mến của chúng ta, Đức Giêsu Kitô, luôn được mãnh liệt.

Xin Chúa cho bà Leigh được an nghỉ trong miền đất của người sống, trong nơi ở của những người công chính. Xin cho Đức Mẹ của Chúa đích thân đứng ở cửa thiên đàng và đón bà vào. Và vào ngày Phán Xét vĩ đại cuối cùng, để bà không phải một mình đến trước ngai Phán Xét, xin thiên thần hộ mệnh của bà - đã ở bên bà kể từ khi bà được rửa tội, và Thánh Kassiani sẽ cùng bà đến Ngai Phán Xét. Nếu bà ấy quá sợ hãi, mặc dù tôi không thể tưởng tượng bà Leigh sẽ sợ hãi, nếu bà ấy không nói nên lời trước mặt Đấng Cứu Độ của chúng ta, xin thiên thần hộ mệnh và Thánh Kassiani có thể nói hộ rằng bà ấy đã dâng hiến một người con trai.

Sáng danh Đức Chúa nhân từ, Đấng yêu thương chúng ta, Đấng Ban Sự Sống, là Cha, là Con Một ngang hàng và là Thánh Thần toàn thiện, thánh thiện và ban sự sống, bây giờ và cho đến muôn đời. Amen.

Chú thích

1. Đọc thêm về cuộc sống của thánh Gioan tại đây ↩

2. Văn bản của nghi lễ đám tang gốc: nguồn. Ở đây, Đức Giám mục sử dụng văn bản đã được chỉnh sửa để phục vụ mục đích thánh ca: nguồn (mục Stikhera of St. John of Damascus). ↩

3. Bài thánh ca gốc: (nguồn)[https://www.goarch.org/-/holy-week-hymns-for-families], với lời giải thích như chú thích thứ 2. ↩

4. Ở đây có thể Đức Giám mục gộp cả hai ngày thứ Sáu và thứ Bảy, bởi vì thứ Sáu là ngày tưởng nhớ cái chết của Đức Giêsu trên thập tự giá và thứ Bảy là ngày Ngài bước xuống địa ngục. Bài thuyết giáo của Thánh Epophanius cũng đã gộp lại hai sự kiện với nhau. Đọc về bài thuyết giáo tại đây: nguồn ↩